Bugün 10 Kasım. Saat dokuzu beş geçe sirenler çaldığında, her yıl olduğu gibi durdum. Burada genelde sabah kahvemi içerken internette gördüğüm teknoloji haberlerini derliyorum; ama bugün gündemi bir kenara bırakıp uzun zamandır kafamda dönen bir konuyu yazmak istedim: Mustafa Kemal Atatürk’ün bilime ve teknolojiye bakışı, ve bugünü görseydi bizden ne isteyeceği.
Peşinen söyleyeyim, bu bir tarih dersi değil. Tarihçi değilim, teknolojiyi takip eden sıradan bir meraklıyım. Okuduklarımdan aklımda kalanları ve bunların bugüne ne söylediğini paylaşıyorum.
Herkesin Bildiği Bir Söz, Kimsenin Konuşmadığı Bütçe
“Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.” Bu cümleyi duymayan yoktur. 22 Eylül 1924’te Samsun’da, İstiklal Ticaret Mektebi’nde öğretmenlerle yaptığı sohbette söylemiş. Devamı daha da sert: “İlim ve fennin dışında mürşit aramak gaflettir, cehalettir, dalalettir.”
Bu sözü bugün çoğunlukla bir duvar yazısı gibi kullanıyoruz. Oysa beni asıl etkileyen tarafı şu: O cümle bir temenni değil, bir bütçe kararıydı. Söylendiği yıllarda ülkenin elinde ne vardı? Savaştan yeni çıkmış, okuryazar oranı utandıracak kadar düşük, elektriği birkaç şehirle sınırlı, sanayisi neredeyse yok bir memleket. Bu tabloyla “ilim ve fen” demek, laf olsun diye söylenecek bir şey değil; her kuruşun nereye gideceğini belirleyen bir tercihtir.
Sözün Arkasını Dolduran Somut Adımlar
Konuşmaları bir kenara bırakıp yapılanlara bakmak lazım. Okuduklarımdan bende iz bırakan birkaçı:
- Havacılık: 1925’te Türk Tayyare Cemiyeti, yani bugünkü Türk Hava Kurumu kuruldu. 6 Ekim 1926’da Kayseri’de, Alman Junkers firmasıyla ortaklık kurularak TOMTAŞ adıyla Türkiye’nin ilk uçak fabrikası açıldı. Cumhuriyet daha üç yaşındayken ülkede uçak üretmek masaya konmuştu. Sonrasında demiryolu müteahhidi Nuri Demirağ 1936’da İstanbul Beşiktaş’ta kendi uçak fabrikasını kurdu ve yerli tasarım uçaklar üretti.
- Sanayi: 1933’te Sümerbank, 1934’te Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, 1935’te MTA ve Etibank, 1937’de Karabük Demir-Çelik ve Nazilli Basma Fabrikası. Ortada bir yol haritası vardı ve takvimi işliyordu.
- Üniversite: 1933 Üniversite Reformu’yla Darülfünun kapatılıp İstanbul Üniversitesi kuruldu. Aynı dönemde Nazi Almanya’sından kaçmak zorunda kalan yüzlerce bilim insanı Türkiye’deki kürsülere alındı. Bugünün diliyle söylersek: dünyanın en nitelikli beyinlerine açılmış bir yetenek transferi programı.
- Bilgiye erişim: 1928 Harf Devrimi. Bunu çoğu zaman yalnızca kültürel bir mesele gibi konuşuyoruz; bana göre özünde bir bilgi teknolojisi hamlesiydi. Okuma yazmanın öğrenilme süresini kısalttı, baskıyı kolaylaştırdı, bilgiyi daha ucuz ve daha hızlı dolaşır hale getirdi.
Benim yorumum: Bu liste bana her okuduğumda aynı şeyi düşündürüyor. Bu adımların hiçbiri “şartlar uygun olunca yaparız” mantığıyla atılmamış. Kaynak yokken, uzman yokken, altyapı yokken başlanmış. Bugün bir işe girişmek için “önce ortam olgunlaşsın” diye beklediğimizi düşününce aradaki fark insanın biraz canını sıkıyor.
Ömrünün Son Kışında Yazdığı Geometri Kitabı
Beni en çok etkileyen ayrıntı ise şu: Atatürk, ölümünden yaklaşık bir buçuk yıl önce, 1936-37 kışında Dolmabahçe’de kendi eliyle 44 sayfalık bir geometri kitabı yazdı. Amacı geometri terimlerini Türkçeleştirmek ve bunları şekiller üzerinde göstermekti. Kitap 1937’de Kültür Bakanlığı tarafından, geometri öğretenlere kılavuz olarak yayımlandı.
Bugün ilkokuldan beri kullandığımız üçgen, dörtgen, beşgen, açı, açıortay, teğet, çember, yarıçap, köşegen, eşkenar, ikizkenar, yamuk, yüzey, boyut, uzay, türev, artı, eksi, çarpı, bölü, eşit, oran ve orantı gibi kelimeler o kitaptan geliyor. Öncesinde bunların yerine müselles, zaviye, murabba gibi terimler kullanılıyordu.
Benim yorumum: Bir ülkenin cumhurbaşkanının, ömrünün son yılında ve hasta haliyle oturup “çocuklar matematiği kendi dillerinde düşünsün” diye terim türetmesi bence tek başına bir vizyon tarifi. Çünkü mesele kelime değil. Bir toplumun bilimi ithal mi edeceğini yoksa üretecek mi olduğunu belirleyen şey, o bilimi kendi dilinde düşünebilmesidir. Yapay zekâ modellerinin Türkçeyi ne kadar iyi anladığını tartıştığımız bugünlerde, aslında aynı meselenin yeni sürümünü konuşuyoruz.
Peki Bugün Bizden Ne İsterdi?
Buradan sonrası tamamen benim tahminim; kimseye mal etmiyorum. Ama o sözlerin ve o adımların mantığını bugüne taşırsam aklıma şunlar geliyor.
Kullanan değil, üreten taraf. Yeni teknolojileri çok hızlı benimsiyoruz. Yapay zekâ araçlarını pek çok ülkeden daha hızlı günlük hayatımıza soktuk. Ama kullanmakla üretmek arasında dağlar kadar fark var. 1926’da uçak fabrikası kuran zihniyetin bugünkü karşılığı, hazır modelleri kullanmak değil; model eğitebilmek, çip tasarlayabilmek, veri merkezini kendi toprağında kurabilmek olurdu.
Israrın karşılığını alabilmek. Savunma sanayiinde son yirmi yılda olanlar bence bu ülkenin neyi başarabileceğinin kanıtı. Bir alanda uzun vadeli karar alınıp ısrar edildiğinde sonuç geliyor. Benim merak ettiğim şu: Aynı ısrarı yarı iletkende, yazılımda, temel bilimde ve ilaçta neden kuramıyoruz?
Gençlerden beklentisi yüksek olurdu. “Ey yükselen yeni nesil, istikbal sizsiniz” diye seslenen birinin bugünün gençliğine bakıp sadece gurur duyacağını sanmıyorum. Büyük ihtimalle daha fazlasını isterdi: ezberlemek yerine soran, tüketirken aynı zamanda üreten, bir şeyi merak ettiğinde peşini bırakmayan bir nesil. Bana kalırsa bugün bir gencin elinin altındaki imkân, 1930’larda bir profesörün sahip olduğundan fazla; eksik olan imkân değil, o imkâna yöneltilen soru.
Aklı bilgi kirliliğine karşı savunmak. “İlim ve fennin dışında mürşit aramak” cümlesinin bugünkü karşılığını bir düşünün. Herkesin cebinde dünyanın bütün bilgisine açılan bir kapı var; ama aynı kapıdan dezenformasyon, yapay zekâyla üretilmiş sahte görüntüler ve üç dakikalık videoyla edinilmiş sahte uzmanlıklar da giriyor. Doğruyu yanlıştan ayırabilmek, bence bugünün en kritik teknoloji okuryazarlığı.
Geriye Kalan
Atatürk’ün en sevdiğim cümlesi aslında en iddiasız görüneni: “Ben manevi miras olarak hiçbir dogma, hiçbir donmuş ve kalıplaşmış kural bırakmıyorum. Benim manevi mirasım ilim ve akıldır.”
Bir liderin bırakabileceği en zor miras bu bence. Çünkü kalıp bırakmak kolaydır; uyarsınız, olur biter. Akıl bırakmak ise her nesilden yeniden düşünmesini, yeniden hesap yapmasını, gerekirse önceki cevabı değiştirmesini ister. Teknolojiyle uğraşan herkesin zaten her gün yaptığı şey de tam olarak budur.
Bugün onu saygıyla, özlemle ve açıkçası biraz da mahcubiyetle anıyorum. Mahcubiyet kısmı bana ait: Elimizdeki imkânlar o günkünün kat kat üzerindeyken hâlâ pek çok alanda takip eden tarafta olmamızdan.
Ruhu şad olsun.